ABD, İran’a karşı ekonomik baskı stratejisini yeniden devreye soktu. Yeni yaptırımlar petrol gelirleri, finansal kanallar ve dış ticareti hedef alırken, İran riyali dolar karşısında sert değer kaybetti.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in 24 Ağustos’ta duyurduğu yeni yaptırım paketiyle İran’ın petrol gelirleri, finansal kanalları ve dış ticaret ağları hedef alındı. Bu adımların ardından serbest piyasada dolar, İran riyali karşısında 2 milyon 30 bin riyale kadar yükseldi. Bu durum, riyalin 28 Şubat’taki savaş başlangıcı seviyesine göre yaklaşık yüzde 22, yıl başından bu yana ise yüzde 42’yi aşan bir değer kaybına işaret ediyor.
Washington’ın mevcut politikası, 2018’den bu yana uygulanan ve İran’ın petrol gelirlerini azaltmayı, ülkeyi finansal sistemden izole etmeyi amaçlayan ‘azami baskı’ stratejisinin yeniden canlandırılması olarak görülüyor. ABD Başkanı Donald Trump döneminde İran’ın nükleer anlaşmadan çekilmesiyle başlayan kapsamlı yaptırımlar, 2018’de iki aşamada devreye girmişti.
İlk aşama yaptırımlar dolar, altın ve değerli madenlere erişimi kısıtlarken, çelik, kömür, alüminyum ticareti ile otomotiv ve sivil havacılık sektörlerini hedef aldı. İkinci aşama yaptırımlar ise İran’ın petrol ve enerji ticaretini büyük ölçüde etkiledi. Bu süreçte ABD, İran Merkez Bankası dahil birçok bankayı yaptırım kapsamına alarak ülkenin uluslararası ticaretine ciddi zararlar verdi.
ABD, bu yaptırımlarla İran’ın petrol ticaretini ‘sıfıra’ indirmeyi hedeflese de, İran’ın petrol ihracat istatistikleri bu hedefe tam olarak ulaşılamadığını gösterdi. Yaptırımlar İran ekonomisine ağır zarar vermekle birlikte, Washington’ın siyasi hedeflerini gerçekleştirmede yetersiz kaldı. Tahran, yaptırımları aşmak için gölge filo, paravan şirketler ve alternatif ödeme kanalları gibi yöntemler geliştirdi.
Trump yönetiminin 2025’te bu politikayı yeniden devreye sokması ve ardından başlayan savaş, İran’ı ABD’nin istediği noktaya henüz getirmedi. Washington, savaşın yarattığı etkileri ‘ekonomik kuşatmayla’ tamamlamaya çalışıyor. Bu stratejiyle İran’ın dayanma kapasitesini düşürerek müzakere masasında taviz vermesi hedefleniyor.
ABD-İran arasındaki savaş, ülkenin petrol ihracatı, deniz taşımacılığı, ithalat yolları ve üretim kapasitesi üzerinde baskı oluşturdu. ABD’nin deniz ablukası uygulaması, İran’ın deniz ticaretini olumsuz etkiledi. OPEC’in Ağustos 2026 raporuna göre, İran’ın ham petrol üretimi savaş öncesine kıyasla yaklaşık yüzde 25 düşük kaldı. Bu durum, ülkeye giren döviz miktarını doğrudan etkiledi.
İthalat güzergahlarının değişmesi, taşımacılık ve sigorta maliyetlerinin artması dış ticareti pahalılaştırdı. Ekonomik belirsizlik, vatandaşları ve şirketleri riyal yerine dolar ve altın gibi varlıklara yöneltti. Döviz talebindeki artış ve sınırlı döviz arzı, riyal üzerindeki baskıyı güçlendirdi.
Yeni yaptırımların kilit noktası petrol gelirleri. Washington, İran’ın petrol satışını engellemenin yanı sıra, petrolün taşınması, satış bedelinin tahsil edilmesi ve elde edilen gelirin ülkeye aktarılması için kullanılan tüm ağları hedef alıyor. Özellikle Çin’in İran petrolünün ana alıcısı olması nedeniyle, ABD’nin Çinli şirket ve bankalara yönelik ikincil yaptırımları ne ölçüde uygulayacağı, İran ekonomisinin geleceği açısından kritik önem taşıyor.
ABD’nin karşılaştığı temel sorun, ‘azami baskı’ politikasının İran ekonomisini zayıflatmasına rağmen Tahran’ın temel stratejik tercihlerini değiştirememesi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, ABD’nin önceki yaptırım politikasının başarısız olduğunu ve yeni ekonomik baskının da İran’ı teslim olmaya zorlamayacağını belirtti. Bu nedenle Washington’ın önündeki asıl mesele, ekonomik maliyetin İran yönetiminin siyasi kararlarını değiştirip değiştirmeyeceği.
Yeni dönemin sınavı, İran’ın petrol ihracatını ne ölçüde sürdürebileceği, Çin ve diğer ticaret ortaklarının ABD baskısına nasıl karşılık vereceği ve ekonomik krizin İran yönetiminin siyasi hesaplarını değiştirip değiştirmeyeceği üzerine kurulacak.
